📖 اسم مدارهای الکترونیکی به فارسی و انگلیسی: ۶۰ مدار معروف با توضیح
کتاب الکترونیک را باز میکنی و به «Common-Emitter Amplifier» میرسی، یا معلم میگوید «یکسوساز پل» و نمیدانی اسم انگلیسیاش چیست تا بیشتر دربارهاش بخوانی. این صفحه یک فرهنگ لغت کوچک است: اسم مدارهای الکترونیکی معروف به فارسی و انگلیسی، هرکدام با یک خط توضیح و لینک به صفحهای که بیشتر توضیح میدهد یا همان مدار را آماده در شبیهساز دارد. ۶۰ مدار را در هفت خانواده دستهبندی کردهایم: پایه، تغذیه، سیگنال و آنالوگ، زمانبندی و نوسان، کلیدزنی، دیجیتال و آردوینو.
مدار الکتریکی یا مدار الکترونیکی؟
این دو اسم اغلب جای هم به کار میروند، ولی فرق کوچکی دارند. مدار الکتریکی (Electric Circuit) هر مسیر بستهای است که جریان در آن میچرخد؛ مثل باتری، کلید و لامپ. مدار الکترونیکی (Electronic Circuit) قطعههایی دارد که جریان را کنترل میکنند، مثل دیود، ترانزیستور و آیسی؛ یعنی مدار «تصمیم میگیرد»، تقویت میکند یا زمان را میشمارد. هر مدار الکترونیکی یک مدار الکتریکی هم هست، ولی برعکسش نه. اگر تازه شروع کردهای، اول مدار الکتریکی چیست را بخوان.
انواع مدار الکتریکی از چند نگاه
یک مدار را از چند زاویه میشود دستهبندی کرد و هر دستهبندی اسمهای خودش را دارد:
| از نگاه | انواع | English |
|---|---|---|
| نحوهی اتصال | سری، موازی، ترکیبی | Series, Parallel, Series-Parallel |
| وضعیت مسیر | بسته، باز، اتصال کوتاه | Closed, Open, Short Circuit |
| نوع جریان | جریان مستقیم، جریان متناوب | DC (Direct Current), AC (Alternating Current) |
| نوع سیگنال | آنالوگ، دیجیتال، ترکیبی | Analog, Digital, Mixed-Signal |
| نقش قطعهها | غیرفعال (فقط مقاومت، خازن و سلف)، فعال (با ترانزیستور و آیسی) | Passive, Active |
| روش ساخت | روی بردبورد، روی برد سوراخدار، روی برد مدار چاپی، مدار مجتمع | Breadboard, Perfboard, PCB, Integrated Circuit (IC) |
کلمههایی که در اسم مدارها تکرار میشوند
بیشتر اسمهای انگلیسی از چند کلمهی ثابت ساخته شدهاند. اگر اینها را بشناسی، نصف جدولهای پایین را از قبل بلدی:
| فارسی | English | یعنی |
|---|---|---|
| تقویتکننده | Amplifier | سیگنال کوچک را بزرگ میکند |
| یکسوساز | Rectifier | جریان متناوب را یکطرفه میکند |
| رگولاتور (تنظیمکنندهی ولتاژ) | Regulator | ولتاژ خروجی را ثابت نگه میدارد |
| مبدل | Converter | ولتاژ را بالا یا پایین میبرد |
| فیلتر (صافی) | Filter | بعضی فرکانسها را رد میکند و بقیه را میگیرد |
| نوسانساز (اسیلاتور) | Oscillator | خودش یک موج تکراری میسازد |
| مولتیویبراتور | Multivibrator | مدار کلیدزنی دوحالته: آستابل، مونواستابل، بیاستابل |
| راهانداز (درایور) | Driver | به بار جریان کافی میدهد |
| مقایسهگر | Comparator | دو ولتاژ را مقایسه میکند و صفر یا یک میدهد |
| بافر | Buffer | سیگنال را بدون تغییر ولی با توان جریان بیشتر منتقل میکند |
| مقسم | Divider | ولتاژ یا فرکانس را تقسیم میکند |
| زمانسنج (تایمر) | Timer | یک زمان مشخص میسازد |
۱. مدارهای پایه (Basic Circuits)
اینها الفبای هر مدار دیگریاند. حتی پیچیدهترین برد هم از تکههای سری، موازی و یک مسیر بسته ساخته شده است. اگر فرق سری و موازی را هنوز با چشم ندیدهای، سری یا موازی؟ را ببین.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | مدار بسته | Closed Circuit | مسیر کامل از مثبت تا منفی؛ فقط در این حالت جریان برقرار است. | درس مدار یعنی چی؟ |
| ۲ | مدار باز | Open Circuit | جایی از مسیر قطع است، مثل کلید خاموش یا سیم جداشده؛ جریان صفر است. | مدار باز |
| ۳ | اتصال کوتاه | Short Circuit | مسیری تقریباً بدون مقاومت بین مثبت و منفی؛ جریان خیلی زیاد و خطرناک. | اتصال کوتاه |
| ۴ | مدار سری | Series Circuit | قطعهها پشت سر هم؛ جریان همه یکی است و ولتاژ بینشان تقسیم میشود. | مدار سری |
| ۵ | مدار موازی | Parallel Circuit | قطعهها کنار هم؛ ولتاژ همه یکی است و جریان تقسیم میشود. | مدار موازی |
| ۶ | مدار ترکیبی (سری-موازی) | Series-Parallel Circuit | بخشی سری و بخشی موازی؛ با سادهسازی مرحلهبهمرحله حل میشود. | ماشینحساب سری و موازی |
| ۷ | مدار محدودکنندهی جریان LED | LED Current-Limiting Circuit | یک مقاومت سری که جریان LED را در حد امن نگه میدارد. | پروژهی LED با مقاومت |
| ۸ | مدار کلید تبدیل (چراغ راهپله) | Two-way Switching (Staircase Circuit) | یک چراغ که از دو جای مختلف خاموش و روشن میشود. | پروژهی چراغ راهپله |
| ۹ | مقاومت بالاکش و پایینکش | Pull-up / Pull-down Resistor | ورودی دیجیتال را وقتی دکمه آزاد است در یک حالت معلوم نگه میدارد. | مقاومت پولآپ |
۲. مدارهای تغذیه (Power Supply Circuits)
هر وسیلهای که به برق شهر وصل میشود، داخلش زنجیرهای از این مدارها دارد: ترانسفورماتور ولتاژ را پایین میآورد، یکسوساز آن را یکطرفه میکند، فیلتر خازنی صافش میکند و رگولاتور ثابت نگهش میدارد. شارژرهای امروزی بهجای ترانسفورماتور بزرگ از مبدلهای سوئیچینگ استفاده میکنند که کوچکتر و کمتلفاتترند. برای آزمایشهای خانگی همیشه از آداپتور آماده استفاده کن و با برق شهر مستقیم کار نکن.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۱۰ | یکسوساز نیمموج | Half-wave Rectifier | یک دیود فقط نیمهی مثبت موج AC را عبور میدهد؛ خروجی تپنده است. | دیود |
| ۱۱ | یکسوساز تمامموج با سر وسط | Full-wave Center-tap Rectifier | دو دیود و یک ترانسفورماتور سر وسطدار؛ از هر دو نیمهی موج استفاده میکند. | ترانسفورماتور |
| ۱۲ | یکسوساز پل (پل دیودی) | Bridge Rectifier | چهار دیود؛ تمامموج بدون نیاز به سر وسط، با افت حدود ۱٫۴ ولت. | قطعهی دیود |
| ۱۳ | فیلتر خازنی (صافکننده) | Smoothing Capacitor Filter | خازن بزرگ بعد از یکسوساز که درههای ولتاژ را پر میکند. | پروژهی صاف کردن تغذیه |
| ۱۴ | رگولاتور خطی | Linear Voltage Regulator (7805) | ولتاژ بالاتر را به ۵ ولت ثابت میرساند و اضافهاش را گرما میکند؛ ورودی حداقل حدود ۷ ولت. | رگولاتور ۷۸۰۵ |
| ۱۵ | رگولاتور زنر | Zener Diode Regulator | یک مقاومت و یک دیود زنر؛ سادهترین مرجع ولتاژ برای جریانهای کم. | رگولاتور ولتاژ |
| ۱۶ | مبدل باک (کاهنده) | Buck Converter | با کلیدزنی سریع و یک سلف، ولتاژ را با بازده بالا پایین میآورد. | رگولاتور LM2596 |
| ۱۷ | مبدل بوست (افزاینده) | Boost Converter | ولتاژ را بالا میبرد؛ مثلاً از یک باتری ۳٫۷ ولتی، ۵ ولت میسازد. | سلف |
| ۱۸ | محافظ قطبیت معکوس | Reverse Polarity Protection | یک دیود سری که اگر باتری برعکس بسته شود جلوی خرابی را میگیرد. | پروژهی محافظ قطبیت |
۳. مدارهای سیگنال و آنالوگ (Signal & Analog Circuits)
این خانواده با ولتاژهایی کار میکند که پیوسته تغییر میکنند: صدای میکروفون، خروجی یک سنسور یا ولتاژ یک پتانسیومتر. سه قطعهی ستارهی این بخش مقاومت، خازن و آپامپ (تقویتکنندهی عملیاتی) هستند. یک فرمول را حفظ کن: فرکانس قطع فیلتر RC برابر است با fc = 1 ÷ (2π × R × C)؛ مثلاً با ۱ کیلواهم و ۱ میکروفاراد حدود ۱۶۰ هرتز.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۱۹ | مقسم ولتاژ | Voltage Divider | دو مقاومت سری؛ ولتاژ به نسبت مقدار مقاومتها تقسیم میشود. | مقسم ولتاژ |
| ۲۰ | فیلتر RC پایینگذر | RC Low-pass Filter | مقاومت سری و خازن به زمین؛ فرکانسهای پایین رد میشوند و بالاها ضعیف. | ماشینحساب ثابت زمانی RC |
| ۲۱ | فیلتر RC بالاگذر | RC High-pass Filter | خازن سری و مقاومت به زمین؛ DC و فرکانسهای پایین گرفته میشوند. | خازن |
| ۲۲ | مدار شارژ و دشارژ خازن | RC Charging Circuit | خازن از راه مقاومت پر میشود و بعد از یک ثابت زمانی (R×C) حدود ۶۳ درصد پر است. | پروژهی شارژ خازن |
| ۲۳ | تقویتکنندهی امیتر مشترک | Common-Emitter Amplifier | رایجترین تقویتکنندهی ترانزیستوری؛ بهرهی ولتاژ زیاد و خروجی وارونه. | ترانزیستور |
| ۲۴ | امیتر فالوور (کلکتور مشترک) | Emitter Follower (Common Collector) | بهرهی ولتاژ حدود یک ولی توان جریان زیاد؛ یک بافر ترانزیستوری. | ترانزیستور چطور کار میکند |
| ۲۵ | تقویتکنندهی معکوسکننده | Inverting Amplifier (Op-amp) | بهره برابر منفیِ Rf تقسیم بر Rin است؛ خروجی وارونهی ورودی. | آپامپ |
| ۲۶ | تقویتکنندهی غیرمعکوسکننده | Non-inverting Amplifier | بهره برابر ۱ + Rf/Rg؛ اگر Rf صفر باشد، دنبالکنندهی ولتاژ (Voltage Follower) میشود. | قطعهی LM358 |
| ۲۷ | مقایسهگر | Comparator | اگر ورودی مثبت از ورودی منفی بیشتر باشد خروجی بالا، وگرنه پایین. | پروژهی مقایسهگر با آپامپ |
| ۲۸ | اشمیت تریگر | Schmitt Trigger | مقایسهگر با دو آستانه (هیسترزیس) که لرزش ورودی را حذف میکند. | درس ترموستات با هیسترزیس |
| ۲۹ | پل وتستون | Wheatstone Bridge | چهار مقاومت در دو شاخه؛ تغییرهای خیلی کوچک مقاومت را اندازه میگیرد، مثل لودسل ترازو. | — |
۴. مدارهای زمانبندی و نوسان (Timing & Oscillator Circuits)
هر جا چیزی چشمک میزند، بوق میزند یا بعد از چند ثانیه خاموش میشود، یکی از این مدارها کار میکند. معروفترینشان آیسی تایمر ۵۵۵ است. فرکانس حالت آستابلش از f = 1.44 ÷ ((R1 + 2×R2) × C) به دست میآید؛ مثلاً با R1 برابر ۱۰ کیلواهم، R2 برابر ۴۷ کیلواهم و خازن ۱۰ میکروفاراد، حدود ۱٫۴ بار در ثانیه چشمک میزند. درس چشمکزن بدون آردوینو همین مدار را قدمبهقدم میسازد.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۳۰ | مولتیویبراتور آستابل ۵۵۵ | 555 Astable Multivibrator | خروجی مدام بین صفر و یک جابهجا میشود؛ چشمکزن و بوق بدون میکروکنترلر. | پروژهی چشمکزن ۵۵۵ |
| ۳۱ | مولتیویبراتور مونواستابل ۵۵۵ | 555 Monostable (One-shot) | با یک تحریک، یک پالس به طول حدود ۱٫۱ × R × C میسازد؛ مثل تایمر چراغ راهپله. | قطعهی آیسی ۵۵۵ |
| ۳۲ | مولتیویبراتور آستابل ترانزیستوری | Transistor Astable Multivibrator | دو ترانزیستور و دو خازن که یکیدرمیان روشن میشوند؛ فلاشر کلاسیک. | — |
| ۳۳ | اسیلاتور RC شیفت فاز | RC Phase-shift Oscillator | یک تقویتکننده و سه طبقهی RC که با هم موج سینوسی میسازند. | — |
| ۳۴ | اسیلاتور کریستالی | Crystal Oscillator | کریستال کوارتز فرکانس خیلی دقیق میدهد؛ ساعت مچی کوارتز و کلاک ۱۶ مگاهرتزی بردهای آردوینو از همین ایده میآیند. | — |
| ۳۵ | آژیر دوتایی | Two-tone Siren | نوسانسازی که بین دو فرکانس جابهجا میشود و صدای «دیدا» میسازد. | درس آژیر دوتایی |
۵. مدارهای کلیدزنی و راهانداز (Switching & Driver Circuits)
میکروکنترلر و حسگر جریان کمی دارند و موتور، رله و لامپ جریان زیادی میخواهند. این خانواده پل بین این دو دنیاست: یک سیگنال کوچک، یک بار بزرگ را روشن و خاموش میکند. قانون همیشگیاش این است که هر بار سلفی (موتور، رله، سیمپیچ) یک دیود هرزگرد کنارش لازم دارد.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۳۶ | کلید ترانزیستوری | Transistor Switch | جریان کوچک بیس، مسیر پرجریان کلکتور به امیتر را باز میکند. | درس ترانزیستور: کلید برقی |
| ۳۷ | زوج دارلینگتون | Darlington Pair | دو ترانزیستور پشت هم با بهرهی ضربشده؛ آیسی ULN2003 هفتتا از آن را دارد. | درایور ULN2003 |
| ۳۸ | کلید ماسفتی | MOSFET Switch | با ولتاژ گیت کنترل میشود، نه جریان؛ مناسب بار سنگین و PWM. | پروژهی موتور با ماسفت |
| ۳۹ | پل H | H-Bridge | چهار کلید که جهت جریان موتور را عوض میکنند تا جلو و عقب برود. | پل H |
| ۴۰ | راهانداز رله | Relay Driver | ترانزیستور و دیود که سیمپیچ رله را از پین میکروکنترلر روشن میکنند. | پروژهی رله و چراغ جدا |
| ۴۱ | دیود هرزگرد (فلایبک) | Flyback Diode | دیود موازی و برعکس با موتور یا رله که ولتاژ برگشتی را خنثی میکند. | پروژهی دیود محافظ موتور |
| ۴۲ | اپتوکوپلر (ایزولاتور نوری) | Optocoupler (Opto-isolator) | یک LED و یک فوتوترانزیستور در یک بسته؛ دو مدار را بدون اتصال برقی به هم وصل میکند. | — |
| ۴۳ | کنترل PWM (دیمر) | PWM Dimmer / Speed Control | با روشن و خاموش کردن خیلی سریع، نور LED یا سرعت موتور را تنظیم میکند. | PWM |
۶. مدارهای دیجیتال (Digital Logic Circuits)
در دنیای دیجیتال فقط دو حالت داریم: صفر و یک (خاموش و روشن). همهی کامپیوترها از ترکیب چند گیت ساده ساخته شدهاند. توضیح پایهی گیتها را در گیت منطقی بخوان و اولین گیت را در درس گیت AND بدون هیچ کدی با دو دکمه بساز.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۴۴ | گیت AND (و) | AND Gate | خروجی فقط وقتی یک است که همهی ورودیها یک باشند. | گیت AND |
| ۴۵ | گیت OR (یا) | OR Gate | اگر حداقل یکی از ورودیها یک باشد، خروجی یک است. | گیت OR |
| ۴۶ | گیت NOT (وارونگر) | NOT Gate (Inverter) | ورودی را برعکس میکند: صفر را یک و یک را صفر. | گیت NOT |
| ۴۷ | گیت XOR (یای انحصاری) | XOR Gate (Exclusive OR) | وقتی دو ورودی با هم فرق دارند، خروجی یک است. | گیت XOR |
| ۴۸ | گیت NAND و NOR | NAND / NOR (Universal Gates) | وارونهی AND و OR؛ با هرکدام بهتنهایی همهی مدارهای منطقی را میشود ساخت. | پروژهی دو گیت پشت سر هم |
| ۴۹ | نیمجمعکننده | Half Adder | یک XOR برای حاصل جمع (Sum) و یک AND برای رقم نقلی (Carry)؛ دو تا از آن با یک OR تمامجمعکننده (Full Adder) میسازند. | شبیهسازی مدار منطقی |
| ۵۰ | فلیپفلاپ | Flip-flop (SR, D, JK, T) | حافظهی یکبیتی؛ نوعهای ساعتدارش فقط با لبهی پالس ساعت حالتشان را عوض میکنند. | — |
| ۵۱ | شمارندهی دودویی | Binary Counter | چند فلیپفلاپ پشت هم که پالسها را به صورت دودویی (باینری) میشمارند. | پروژهی شمارنده باینری |
| ۵۲ | شیفت رجیستر | Shift Register (74HC595) | بیتها را یکییکی میگیرد و هشت خروجی موازی میدهد. | شیفت رجیستر 74HC595 |
| ۵۳ | مالتیپلکسر (تسهیمکننده) | Multiplexer (MUX) | با چند خط انتخاب، یکی از چند ورودی را به تنها خروجی وصل میکند. | — |
۷. مدارهای آردوینو معروف (Famous Arduino Circuits)
وقتی میکروکنترلر وارد مدار میشود، اسم مدار معمولاً اسم کاری است که انجام میدهد. این هفت مدار در تقریباً همهی کلاسهای رباتیک ساخته میشوند و همه در مود آردوینوی شبیهساز آمادهاند. سیمکشی و کد کامل ۲۵ مدار معروف را در ۲۵ مدار آردوینو معروف در تینکرکد آوردهایم.
| # | اسم فارسی | English | توضیح یکخطی | بیشتر بخوان |
|---|---|---|---|---|
| ۵۴ | مدار چشمکزن | Blink | LED روی پین ۱۳ مدام روشن و خاموش میشود؛ «سلام دنیا»ی آردوینو. | پروژهی Blink |
| ۵۵ | مدار چراغ راهنمایی | Traffic Light | سه LED قرمز، زرد و سبز با زمانبندی چراغ واقعی. | پروژهی چراغ راهنمایی |
| ۵۶ | مدار چراغ خواب هوشمند | Night Light (LDR) | هوا که تاریک شد، LED خودش روشن میشود. | پروژهی چراغ شب |
| ۵۷ | مدار کنترل سروو با پتانسیومتر | Potentiometer-controlled Servo | چرخاندن پیچ، بازوی سروو موتور را همزاویه میچرخاند. | پروژهی پتانسیومتر و سروو |
| ۵۸ | مدار سنسور پارک | Ultrasonic Parking Sensor | فاصله را با HC-SR04 میسنجد؛ هرچه نزدیکتر، بوق تندتر. | پروژهی سنسور پارک |
| ۵۹ | مدار دماسنج | Thermometer | ولتاژ سنسور دما را میخواند و درجهی سانتیگراد را در سریال مانیتور نشان میدهد. | پروژهی دماسنج |
| ۶۰ | مدار قفل رمزدار | Keypad Password Lock | کیپد ۴×۴ و سروو؛ با رمز درست، قفل باز میشود. | پروژهی قفل رمزدار |
چطور این مدارها را ببینم و امتحان کنم؟
خواندن اسم مدار فقط قدم اول است؛ چیزی که در ذهن میماند، مداری است که خودت بستهای. چند پیشنهاد:
- مدارهای پایه، تغذیه و دیجیتال: در مود «ساده»ی شبیهساز بدون هیچ کدی ساخته میشوند. فهرست همهشان با اسم فارسی و انگلیسی در فهرست مدارهای ساده است.
- اگر میخواهی به ترتیب یاد بگیری: درس مدار همهی درسها را از مدار باز و بسته تا ۵۵۵ و ترانزیستور پشت هم چیده است.
- مدارهای پایهی الکترونیک کنار آردوینو: در سایت خواهرمان، مدارهای پایهی الکترونیک با آردوینو را ببین.
- همهی مدارهای آردوینو: فهرست کامل مدارهای آردوینو.
سؤالهای رایج
مدار سری و موازی به انگلیسی چه میشود؟
مدار سری Series Circuit و مدار موازی Parallel Circuit است. مداری که بخشی سری و بخشی موازی باشد را Series-Parallel Circuit یا مدار ترکیبی میگویند.
انواع مدار الکتریکی کداماند؟
از نظر اتصال: سری، موازی و ترکیبی. از نظر وضعیت مسیر: بسته، باز و اتصال کوتاه. از نظر نوع جریان: DC و AC. از نظر سیگنال: آنالوگ، دیجیتال و ترکیبی.
یکسوساز پل به انگلیسی چیست؟
Bridge Rectifier؛ مداری با چهار دیود که جریان متناوب را به جریان یکطرفه تبدیل میکند. یکسوساز نیمموج هم Half-wave Rectifier و یکسوساز تمامموج Full-wave Rectifier است.
فرق مدار الکتریکی و مدار الکترونیکی چیست؟
مدار الکتریکی هر مسیر بستهای است که جریان در آن میچرخد، مثل باتری و لامپ. مدار الکترونیکی قطعههایی مثل دیود، ترانزیستور و آیسی دارد که جریان را کنترل، تقویت یا زمانبندی میکنند.
مولتیویبراتور آستابل یعنی چه؟
Astable Multivibrator مداری است که هیچ حالت پایداری ندارد و خودش مدام بین صفر و یک جابهجا میشود. معروفترین نمونهاش چشمکزن ساختهشده با آیسی ۵۵۵ است.